Người con gái Mnông và tình yêu sử thi
Hình thức hát, kể sử thi được người Mnông gọi là ót N’rông. Đây là những câu chuyện kể theo lối diễn xướng bằng thơ (văn vần), kể về những câu chuyện thời xa xưa; thể hiện tâm tư, tình cảm, ý nguyện, khát vọng vươn tới cuộc sống tốt đẹp. Tuy nhiên hiện nay những người thuộc sử thi Mnông còn lại rất ít và hầu hết là các cụ đã già yếu.
Nhằm bảo tồn nền văn hoá truyền thống của sử thi Tây Nguyên, đầu năm 2005 tại buôn Bu Prang, xã Đăk Rung, huyện Đăk Song (Đăk Nông), Viện Nghiên cứu văn hoá Việt Nam đã mở lớp truyền dạy sử thi cho các học viên là thanh niêndân tộc thiểu số tại các tỉnh Tây Nguyên. Thị Mai là một trong những học viên xuất sắc nhất của lớp học. Bây giờ Thị Mai không những nghe hiểu mà còn có thể chuyểntừ lời kể sử thi sang lờivăn bản viết bằng chữ Mnông khá thành thạo. Từ tháng 3 năm 2005 đến nay, Thị Mai đã tham gia gỡ lời hát sang văn bản chữ viết được các sử thi “Lấy hồn người chết đi”; “Tiăng bắt những kẻ lấy trộm ché quý”; “Sung trang đi đầu thai”... Có thể nói, nếu không có lòng đam mê và tình yêu sử thi thì để làm việc này là điều rất khó. Thực tế nhiều học viên sau khoá học truyền dạy sử thi, khi ngheẳ thi vẫn không hiểu gì cả. Nguyên nhân chính là do vốn từ vựng tiếng Mnông của thế hệ trẻ trong cộng đồng dân tộc Mnông hiện nay rất nghèo nàn. Thậm chí có không ít thanh, thiếu niên không nói được tiếng của dân tộc mình.
Theo Thị Mai: Điều cốt yếu giúp chị tiếp cận khá dễ dàng với sử thi chínhh là ở lòng đam mê. Sinh ra và lớn lên ở buôn Bu Prang, trong một gia đình có nhiều người thâm làm công tác sưu tầm, biên dịch sử thi Mnông, ngay từ nhỏ chị đã được nghe những lời hát kể sử thi của cha, của các chú, bác và các anh. Khi lớn lên, chị lại được cha mình là nghệ nhân Điểu Kâu dạy viết chữ Mnông và có những hiểu biết nhất định về sử thi từ nhỏ, kết hợp với kiến thức được học tại lớp, Thị Mai đã tích cực tham gia vào công việc sưu tầm, biên dịch sử thi Mnông.
Do đến với sử thi Mnông bằng lòng đam mê và tinh thần trách nhiệm phải bảo tồn nền văn hoá truyền thống của dân tộc mình nên Thị Mai đã thuộc rất nhanh những sử thi mà chị được nghe các nghệ nhân hát kể qua băng ghi âm. Được biết, hiện tại ở Tây Nguyên, Thị Mai là người đầu tiên trong lớp trẻ biết hát kể sử thi và có đủ trình độ tham gia vào công việc sưu tầm, biên soạn, biên dịch sử thi Mnông. Tuy nhiên, so với kho tàng đồ sộ hơn 200 sử thi Mnông, thì những bài sử thi mà Thị Mai thuộc và biết hát quả là còn rất khiêm tốn. Mong muốn của chị là sẽ cố gằng học thật nhiệt từ lớp nghệ nhân cao tuổi, nhất là từ người cha mình để thuộc nhiều sử thi hơn nữa, sau đó còn truyền dạy con lớp trẻ nhằm gìn giữ, bảo tồn và phát huy vốn văn hoá quý báu của dân tộc mình trường tòn mãi với thời gian./.
