Lễ cúng cơm mới của người Thái Con Cuông - Nghệ An

Cũng như cộng đồng tộc người Thái Tây Bắc, người Thái ở Con Cuông, một huyện miền núi ở phía Tây nam của tỉnh Nghệ An, cũng có những nét văn hoá tín ngưỡng rất phong phú, trong đó có Lễ cúng cơm mới thể hiện tính tín ngưỡng rất sâu sắc. Bởi từ xa xưa tổ tiên người Thái tin rằng, để có một vụ mùa bội thu, thì sự phù hộ của đất trời là rất cơ bản. Để thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, trời đất, sau mỗi vụ thu hoạch các gia đình đều phải làm Lễ cúng cơm. Người Thái rất coi trọng Lễ này cho nên họ thường nhờ các bậc cao niên, người có uy tín và am hiểu tục lệ xem ngày tốt để làm lễ. Trong lễ cúng, chủ hộ có thể tự cúng hoặc mời ông mo có tiếng trong bản đến giúp gia đình.

Vào khoảng tháng 9 âm lịch, khi lúa trên nương bắt đầu chắc hạt, người Khơ Mú ở Nghệ An làm lễ Ma Ngo Kăm Mệ - Lễ cúng cơm mới. Buổi sáng ngày tốt đã chọn, Mẹ Lúa - Hồn Lúa (bà chủ nhà đóng vai), dậy sớm lên nương. Gần đến nơi, Mẹ Lúa làm một cái công (tượng trưng bằng cây lau, cây bụi, gọi là Pơrmuých để trừ tà ma (các loại Hrôi Oima ăn mày; Hrôi Ap - quỷ ác), không cho chúng vào nương.

Trên que ngang cổng Pơrmuých treo 3 tấm vỉ đan mắt cáo, kích thước 20cmx30cm, 3 gói tro cách đều nhau và buộc một que dài chéo ngang cổng, ở giữa que cũng treo 1 tấm vỉ, 1 gói tro, 1 khúc than củi. Làm cổng Pơrmuých xong, Mẹ Lúa đọc bài đuổi tà ma: "Hỡi ma, hỡi quỷ. Không được đi theo tôi vào

nương. Phải ngồi ngay tại chỗ. Ở đây có tro và lửa chắn đường. Vỉ nứa đan cũng để chặn chúng mày. Kẻ nào ngoan cố vượt chỗ này. Tro, than đập vào mặt. Lửa ném vào người. Cây là đây chặn đường. Không cho chúng mày qua". Khấn xong, Mẹ Lúa bước qua cổng Pơrmuých đi vào nương. Mẹ Lúa bắt đầu tuốt lúa, ban đầu phải nín thở, tuốt 3 bụi lúa, được 3 nắm là được. Nếu nương lúa ở gần sông suối thì phải tuốt lúa đi ngược hướng dòng sông suối. Cuối cùng, nhổ lấy một khóm lúa rồi đi về nhà.

Về đến nhà, Mẹ Lúa lấy từ khóm lúa mang về mấy nhánh buộc vào cổ nồi ninh xôi, lấy 4 bông buộc vào 4 góc gác bếp, lấy vài bông buộc lên chạn bát, chỗ để ép xôi (giỏ đựng xôi). Còn lại bao nhiên thì bện làm cái rể vòng tròn đặt nồi ninh. Số luá tuốt về được rang lên, giã sạch rồi ngâm để đồ xôi. Trong nhà làm thịt con gà, gọt ít khoai sọ, đem luộc. Khi tất cả đã chín, ông chủ nhà soạn mâm cúng đặt trước 3 ông đầu rau, dưới gác bếp. Mâm cúng gồm có: Xôi (được đồ bằng những hạt gạo thơm ngon đầu mùa), một đĩa lòng và đầu gà, một đĩa thịt gà, một đĩa khoai sọ, rượu, 1 bát nước lã, 5 miếng trầu (đã têm sẵn). Ông chủ đọc bài hát cúng Hrôi Tadạ (Hồn tổ tiên dòng họ). Hrôi Gang (Hồn ông bà, cha mẹ). Cúng xong, ông lấy một nắm xôi cơm mới chấm vào chỗ thịt gà và khoai sọ rồi chấm vào trán các thành viên trong nhà, từ nhỏ đến lớn (tục này gọi là Sưng khoăn). Bài cúng nói rằng: "Lúa trên rẫy trên nương đã chín. Hồn lúa đã về nhà. Con cháu xin báo để tổ tiên ông bà được biết. Xin mời tổ tiên ông bà về cùng với con cháu. Cùng ăm cơm mới nhà ta…".Cúng xong, cả nhà ăn bữa cơm mới vui vẻ.