UN Women sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam xóa bỏ khoảng cách về bình đẳng giới

Phóng viên (PV):Bà có thể chia sẻ một vài thông tin cũng như các hoạt động của Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women) tại Việt Nam?

Bà Shoko Ishikawa:Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women) được thành lập từ năm 2010 thông qua Nghị quyết Hội đồng Liên hợp quốc nhằm hỗ trợ các Quốc gia thành viên Liên hợp quốc đạt được những tiến bộ lớn hơn trong công tác thúc đẩy bình đẳng giới trên toàn thế giới. Qua nhiều thập kỷ, Liên hợp quốc đã có bước tiến đáng kể về thúc đẩy bình đẳng giới, một trong số đó là đạt được các thỏa thuận có tính đột phá, ví dụ như Tuyên bố và Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh về Xóa bỏ mọi hình thức chống phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW).
Bình đẳng giới không chỉ là môt quyền cơ bản của con người, đạt được bình đẳng giới mang lại những đóng góp to lớn vào những thành tựu kinh tế - xã hội. Nâng cao quyền cho phụ nữ tiếp thêm năng lượng cho các nền kinh tế đang đà phát triển, nâng cao năng suất và thúc đẩy tăng trưởng. Tuy nhiên, thực trạng bất bình đẳng giới vẫn tồn tại sâu sắc ở mọi xã hội. Phụ nữ thiếu cơ hội tiếp cận với việc làm bền vững và phải đối mặt với tình trạng phân biệt đối xử nghề nghiệp và bất bình đẳng giới về tiền lương. Phụ nữ thường bị tự chối cơ hội tiếp cận với dịch vụ giáo dục và chăm sóc sức khỏe cơ bản. Phụ nữ ở tất cả mọi nơi trên thế giới đều chịu ảnh hưởng của bạo lực và phân biệt đối xử. Họ chưa được tham gia nhiều trong các quá trình ra quyết định kinh tế và chính trị. UN Women được hình thành để giải quyết những thách thức như vậy.

Tại Việt Nam, UN Women hỗ trợ Chính phủ thực hiện những cam kết về xóa bỏ phân biệt đối xử đối với phụ nữ và trẻ em gái, nâng cao quyền cho phụ nữ, và tiến tới đạt bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới trong vai trò là đối tác và người hưởng lợi của sự phát triển. UN Women tư vấn về mặt kỹ thuật và hỗ trợ Chính phủ thực hiện các chính sách và chương trình thúc đẩy sự lãnh đạo và tham gia của phụ nữ trong quá trình ra quyết định ở mọi cấp bậc; phòng ngừa và ứng phó hiệu quả bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái trong gia đình và khu vực công cộng; nâng cao quyền về kinh tế cho phụ nữ thông qua khả năng tiếp cận với các dịch vụ xã hội, các nguồn lực và các cơ hội việc làm bền vững; và tư vấn lập kế hoạch và phân bổ nguồn lực phù hợp cho công tác thúc đẩy bình đẳng giới ở cấp quốc gia.

PV:Bình đẳng giới là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phát triển của mỗi xã hội, mỗi đất nước. Bình đẳng giới vừa là mục tiêu, vừa là yếu tố để góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Vậy bà đánh giá thế nào về những thành tựu và tiến bộ mà Việt Nam đạt được về bình đẳng giới, trao quyền cho phụ nữ trong những năm gần đây?

Bà Shoko Ishikawa:Câu hỏi này đặt ra đúng thời điểm bởi năm nay chúng tôi kỷ niệm 20 năm ngày Tuyên bố và Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh được thông qua tại Hội nghị Thế giới về Phụ nữ lần thứ 4 diễn ra tại Bắc Kinh, Trung Quốc. Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh được 189 Quốc gia thông qua đã đưa ra một kế hoạch hành động toàn diện nhằm tăng cường công tác nâng cao quyền của phụ nữ trong chính trị, kinh tế và xã hội. Để kỷ niệm 20 năm Hội nghị Bắc Kinh, chính phủ Việt Nam vừa tiến hành rà soát việc thực hiện Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh tại Việt Nam. UN Women hỗ trợ hoạt động này, cụ thể là hỗ trợ mở rộng cơ hội cho các đối tác không thuộc nhà nước và các tổ chức xã hội dân sự làm việc trong lĩnh vực bình đẳng giới và nâng cao quyền cho phụ nữ tham gia góp ý cho Chính phủ.

Cuộc rà soát khẳng định, Việt Nam đã có những thành tựu vượt bậc cho phụ nữ và trẻ em gái. Liên quan tới các chỉ số phát triển, Việt Nam đã xóa bỏ hầu hết cách biệt giới trong việc tiếp cận giáo dục tiểu học và trước phổ thông, ngày nay nhiều em gái được đến trường hơn. Những thành tựu nổi bật trong cải thiện các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thai sản và đảm bảo cơ hội tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp nhiều hơn, đặc biệt là chăm sóc sức khỏe trước khi sinh và kết quả là tỷ lệ tử vong mẹ giảm đáng kể. Việt Nam cũng là một trong các quốc gia ở Châu Á có số lượng ghế do Phụ nữ nắm giữ trong Quốc hội cao nhất, đứng thứ hai về số lượng phụ nữ ở vị trí CEO ở ASEAN (6,71%). Sự tham gia của lực lượng lao động nữ cùng khá cao ở mức 73%, điều đó có nghĩa rằng ở một số loại hình công việc phụ nữ Việt Nam nhiều hơn hầu hết các nước trên thế giới.
Việt Nam cũng đạt được tiến bộ mạnh mẽ mang tính tiêu chuẩn về bình đẳng giới trong những năm qua. Luật Bình đẳng giới và Luật Phòng chống bạo lực gia đình được thông qua năm 2006 và 2007. Việc thực hiện luật bình đẳng giới thông qua Chiến lược Quốc gia về Bình đẳng giới 2011-2020 và Chương trình Hành động Quốc gia về Bình đẳng giới 2011-2015. Luật Lao động sửa đổi năm 2012 cũng bổ sung các điều luật mới đảm bảo hơn bình đẳng và chống phân biệt đối xử, bảo vệ quyền của phụ nữ trong lao động. Những sửa đổi nổi bật của luật này bao gồm việc ngăn cấm quấy rối tình dục, kéo dài thời gian nghỉ thai sản thành 6 tháng, công nhận chính thức lao động giúp việc gia đình, và trả lương công bằng cho công việc có giá trị ngang nhau. Một điểm cũng đáng ghi nhận là Luật Bảo hiểm Xã hội sửa đổi thông qua năm ngoái hỗ trợ chế độ Nghỉ thai sản cho người cha mặc dù thời gian này còn rất ngắn. Khuyến khích nam giới và phụ nữ cùng chia sẻ công việc nhà là một bước quan trọng để tăng cường khả năng đảm nhiệm vai trò lớn hơn cho phụ nữ trong kinh tế và xã hội ở phạm vi rộng.
Tuy vậy, tôi cần lưu ý rằng vẫn còn những vấn đề tồn tại. Nạn bạo hành phụ nữ chưa giảm. Tỷ lệ bạo lực gia đình ở Việt Nam rất cao: 58% phụ nữ đã kết hôn cho biết họ từng bị bạo lực ít nhất một lần trong đời, và chỉ 1% trong số các trường hợp báo cáo được đưa ra tòa xét xử. Theo một khảo sát thực hiện tại Hà Nội và Hồ Chí Minh, 87% phụ nữ và trẻ em gái trả lời phỏng vấn xác nhận đã từng đối mặt với một số loại hình quấy rối tình dục ở các khu vực công cộng như chọc ghẹo, sờ mó hoặc tấn công tình dục. Đây là một loại tội phạm. Mặc dù đã có sự thống nhất chung về yêu cầu cần có ứng phó đa ngành, toàn diện đối với nạn bạo hành phụ nữ nhưng các cơ chế điều phối cần thiết chưa được đưa vào thực thi. Những biện pháp hiện nay để bảo vệ nạn nhân tránh khỏi thủ phạm, cũng như các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, tham vấn, nhà tạm lánh và hỗ trợ kinh kế vẫn còn thiếu. Cần phải nhấn mạnh rằng bạo hành phụ nữ tạo ra gánh nặng chi phí kinh tế và xã hội cho cộng đồng. Đồng thời, chi phí cơ hội và thiệt hại về năng suất do bạo hành gia đình chiếm tới 3,19% tổng GDP của Việt Nam năm 2010. Bạo lực đối với phụ nữ cũng có tác động lớn tới tính cố kết và khả năng phục hồi của cộng đồng, tạo rào cản tăng trường kinh tế và làm gia tăng đói nghèo.

Một số các quan ngại khác như tình trạng mất cân bằng giới tính vẫn tiếp diễn, cho thấy việc chưa đánh giá đúng giá trị của phụ nữ và trẻ em gái, hoặc tỷ lệ không cân bằng số phụ nữ tham gia các công việc dễ bị tổn thương trong các khu vực không chính thức do thiếu các cơ hội việc làm bền vững.

PV:Trong những năm qua,Việt Nam đã đạt được những tiến bộ to lớn trong cải cách hệ thống luật pháp nhằm thúc đẩy bình đẳng giới. Tuy nhiên, phụ nữ tiếp tục đối mặt với những bất lợi trong nhiều lĩnh vực của xã hội. Vậy nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng trên, thưa bà?

Bà Shoko Ishikawa:Việt Nam tiếp tục có những bước tiến về bình đẳng giới, cụ thể là việc xây dựng Luật Bình đẳng giới, Luật Phòng chống bạo lực gia đình và Chiến lược Quốc gia về Bình đằng giới giai đoạn 2011 – 2020. Ngoài ra, Hiến pháp năm 2013 của Chính phủ đã củng cố các nguyên tắc về bình đẳng giới và chống phân biệt đối xử, và đưa đến một loạt các rà soát hệ thống luật pháp để phù hợp với các nguyên tắc trong hiến pháp. Công tác tăng cường khung pháp lý và chính sách về bình đẳng giới rất được hoan nghênh, thể hiện cam kết của Việt Nam với vai trò là một Quốc gia thành viên trong khuôn khổ Công ước quốc tế về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ.
Tôi muốn nhắc lại một điều rằng chưa một quốc gia nào đạt được bình đẳng giới, kể cả những quốc gia phát triển nhất trên thế giới. Xóa bỏ khoảng cách giữa nam giới và phụ nữ, cũng như giữa các nhóm phụ nữ khác nhau mở rộng theo hệ thống trong những thế kỷ qua không phải một nhiệm vụ có thể thực hiện ngày một ngày hai. Đặc biệt, những thách thức vẫn tồn tại trong việc thực hiện những luật pháp và chính sách đề cập ở trên. Một trong những chìa khóa để đẩy mạnh tiến độ bình đẳng giới là đảm bảo sự tham gia của phụ nữ với vai trò lãnh đạo và ra quyết định. Nâng cao sự tham gia của phụ nữ ở các vai trò cấp cao đòi hỏi phải có sự xem xét chặt chẽ quá trình tuyển chọn và thăng chức. Bên cạnh đó, độ tuổi nghỉ hưu giữa phụ nữ và nam giới khác nhau là một khó khăn khiến phụ nữ không nhận được cơ hội công bằng khi tham gia chính chị và tiếp cận các vị trí ra quyết định và quản lý. Chúng tôi hy vọng rằng quá trình cải cách hệ thống luật pháp hiện nay sẽ xác định và giải quyết thành công những thách thức về mặt cấu trúc mà phụ nữ phải đối mặt, qua đó góp phần tạo ra môi trường công bằng cho cả phụ nữ và nam giới cùng phấn đấu trong xã hội.

PV:Vào tháng 10/2013, Cơ quan đại diện Liên hợp quốc tại Việt Nam đã tổ chức công bố kết quả nghiên cứu “Đánh giá tình hình phụ nữ trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam nhằm hỗ trợ những nỗ lực của Chính phủ hướng tới bảo đảm hiệu quả vấn đề bình đẳng giới trong hệ thống tư pháp hình sự” mà UN Women là một trong những đơn vị tham gia vào đề tài nghiên cứu này. Vậy bà có thể chia sẻ một số nội dung chính của nghiên cứu cũng như những tác động của nó trong việc cải thiện tình hình của phụ nữ trong hệ thống tư pháp?

Bà Shoko Ishikawa:Một báo cáo do UN Women và UNODC (Cơ quan phòng chống tội phạm và ma túy của Liên hợp quốc) xuất bản năm 2013 đã đánh giá hệ thống tư pháp hình sự ở ba khía cạnh: phụ nữ chịu ảnh hưởng của bạo lực, phụ nữ vi phạm pháp luật và phụ nữ tham gia hệ thống tư pháp hình sự. Ở tất cả các lĩnh vực, kết quả cho thấy yêu cầu cần cải thiện việc thực hiện, giám sát và đánh giá luật pháp và chính sách hiện hành nhằm tăng cường công tác bảo vệ quyền của phụ nữ. Đặc biệt, cần có một nghiên cứu và phân tích để xây dựng các chính sách và chương trình dựa trên thực tiễn và có tính tới yếu tố giới để giải quyết nạn bạo hành phụ nữ. Ví dụ, số liệu 1 trong số 100 trường hợp bạo lực gia đình đưa ra tòa xét xử cho thấy tình trạng các trường hợp không bị trừng trị ở trên diện rộng. Tuy vậy, nghiên cứu này không thể đánh giá lý do tại sao các trường hợp này bị bỏ qua do thiếu dữ liệu.

Trong bối cảnh hiện nay, năm 2013 và 2014, UN Women hỗ trợ Viện Xã hội học trực thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tiến hành tìm hiểu cách thức nạn nhân tiếp cận với hệ thống tư pháp, nghiên cứu này là một phần của nghiên cứu của UN Women ở cấp vùng về hệ thống pháp luật đa kênh. Một nghiên cứu khác của Liên hợp quốc phân tích các ứng phó của ngành công an và tư pháp đối với các trường hợp bạo lực tình dục. Cả hai nghiên cứu đều phát hiện thấy những khuôn mẫu và định kiến giới của những cán bộ thực thi pháp luật, những người lãnh đạo và cộng đồng là những khó khăn lớn phụ nữ phải đối mặt khi đi qua hệ thống tư pháp. Đồng thời, nhu cầu tăng cường ứng phó mang tính trừng phạt đối với bạo lực với phụ nữ thông qua cải cách pháp luật cũng được nhấn mạnh. Chúng tôi hy vọng rằng những bằng chứng do các nghiên cứu đưa ra sẽ đóng góp cho công tác rà soát và sửa đổi Bộ luật Hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự hiện nay, từ đó tạo ra sự chuyển biến trong hệ thống tư pháp hình sự ở Việt Nam và hình thành một hệ thống tư pháp mang lại lợi ích cho phụ nữ.

PV:UN Women sẽ xây dựng định hướng chiến lược như thế nào cho các hỗ trợ cho Việt Nam thực hiện các cam kết về Bình đẳng giới trong thời gian tới?

Bà Shoko Ishikawa:UN Women sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam xóa bỏ khoảng cách về bình đẳng giới. UN Women sẽ hỗ trợ xây dựng bằng chứng thực tiễn và các phân tích để xác địch nơi các khoảng cách và vấn đề bình đẳng giới còn tồn tại, và giúp Việt Nam xây dựng các chính sách và chương trình để đảm bảo tất cả phụ nữ và nam giới, trẻ em trai và trẻ em gái sẽ được hưởng lợi ngang nhau từ các chương trình và chính sách đó, và là một phần chủ động trong tiến bộ kinh tế xã hội. Việc này bao gồm hỗ trợ nâng cao năng lực của Chính phủ trong thu thập các dữ liệu phân tách giới và phân tích các dữ liệu này do việc thiếu dữ liệu về các thực trạng khác nhau của phụ nữ và nam giới dẫn tới khó khăn trong việc xác định vấn đề cần phải giải quyết. Chúng tôi sẽ hỗ trợ chính phủ xây dựng các chương trình tập trung hơn tới các nhóm phụ nữ thiệt thòi và khó tiếp cận như người dân tộc thiểu số, người di cư và phụ nữ làm việc trong khu vực phi chính thức.

UN Women cũng sẽ tiếp tục thúc đẩy hơn nữa hiểu biết về bình đẩng giới và nâng cao quyền cho phụ nữ vì sự phát triển không ngừng và thịnh vượng của Việt Nam, và tuyên truyền để việc thực hiện các cam kết bình đẳng giới được phân bổ thêm các nguồn lực, mang lại lợi ích tốt nhất cho toàn xã hội. Ví dụ, Chương trình Quốc gia về Bình đẳng giới 2011-2015 chỉ được phân bổ 10% tổng ngân sách cam kết ban đầu. Nếu không có ngân sách và nguồn nhân lực đầy đủ thì các cam kết về bình đẳng giới sẽ chỉ dừng lại trên mặt giấy. Chúng tôi cũng sẽ hỗ trợ tăng cường thực hiện các cơ chế giám sát và giải trình để củng cố luật pháp và chính sách về bình đẳng giới hiện nay. Tiến độ và tác động của luật pháp và các chương trình không thể được đo lường đúng đắn nếu thiếu giám sát và đánh giá đầy đủ, trong đó có ý kiến đóng góp của người dân.

Cuối cùng, điều quan trọng là tất cả các khu vực trong xã hội cần tham gia thúc đẩy bình đảng giới. Dù là vấn đề bạo lực với phụ nữ hay việc phụ nữ tham gia trong các công việc chính thức và bền vững và các vị trí lãnh đạo chưa nhiều thì đều không chỉ là vấn đề của riêng phụ nữ. Kìm hãm sự phát triển của phụ nữ tác động tới toàn xã hội. Đó là lý do UN Women vừa phát động Chiến dịch HeForShe (Chiến dịch Nam giới vì Phụ nữ), là một phong trào thống nhất nhằm khuyến khích các khu vực của xã hội, đặc biệt là các nhà lãnh đạo nam tham gia và tuyên bố ủng hộ bình đẳng giới. Chúng tôi hiện đang thuyết phục các nhà lãnh đạo trong lĩnh vực chính trị, những người đứng đầu doanh nghiệp và thanh thiếu niên trở thành những người đi đầu trong thực hiện bình đẳng giới trong phạm vi ảnh hưởng của họ, gửi thông điệp và kêu gọi nam giới hành động với vai trò là những đối tác trong nhiệm vụ xây dựng một xã hội công bằng cho cả phụ nữ và nam giới trong tất cả các khía cạnh của cuộc sống. Tôi hy vọng rằng chiến dịch HeForShe cũng sẽ nhận được sự ủng hộ tích cực tại Việt Nam.
PV:Xin trân trọng cảm ơn bà!