Sức quyến rũ của Mẫu Thượng Ngàn
Mẫu Thượng Ngàn là cuốn tiểu thuyết về văn hoá phong tục Việt Nam được thể hiện qua cuộc sống và những người dân ở một làng quê bán sơn địa Bắc bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Trong bối cảnh Pháp xâm lược Việt Nam, đạo Phật suy tán, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa đang lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu - một tôn giáo có từ ngàn đời.
Mẫu Thượng Ngàn cũng là cuốn tiểu thuyết lịch sử xã hội về Hà Nội cuối thế kỷ 19, gắn với việc người Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai, việc xây Nhà Thờ Lớn, cuộc chiến tranh của người Pháp với quân Cờ Đen.
Mẫu Thượng Ngàn còn là câu chuyện tình yêu của những người đàn bà Việt trong khung cảnh một làng cổ. Đó là tình yêu vừa bao dung, và mãnh liệt của những người phụ nữ với bao nỗi đắng cay, đầy chất phồn thực, bi, hài, hoà quyện với mộng mơ và cao thượng…
Với giọng văn trầm tĩnh, mực thước pha chất hóm hỉnh, tinh quái nữa, nhà tiểu thuyết 76 tuổi Nguyễn Xuân Khánh đã mô tả một hiện thực mênh mông sống động với những sự kiện, những con người “xa lạ mà quen thuộc” thuần văn hoá Việt, tố chất người Việt sinh ra và lớn lên, tranh đấu sống còn từ nền văn minh lúa nước.
Tác phẩm đã được trao tặng hạng nhất giải tiểu thuyết của Hội Văn học - Nghệ thuật Hà Nội trong năm. Đây là lần thứ hai tác giả Nguyễn Xuân Khánh được vinh dự này, năm 2001 với tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, nay là Mẫu Thượng Ngàn.
Nhà văn Nguyễn Khải đánh giá đây là “một trong mấy cuốn sách hay nhất thuộc thể loại tiểu thuyết trong mấy chục năm qua”. Nhà văn nổi tiếng kiệm lời khen này đã phải thốt lên: Đúng là phải thâu thập tài liệu trong nhiều năm, phải gần gũi, lật đi lật lại cái đề tài đã quyến rũ tác giả trong nhiều năm mới có thể xây dựng được những nhân vật rất thân thiết nhưng lại gần gũi như được phát hiện lại với lứa tuổi của tôi. Nhà văn lịch lãm ngoài 70 tuổi cũng thừa nhận: Cách viết của Nguyễn Xuân Khánh cũng rất cổ điển, dễ đọc, chả làm trò làm vè gì cả mà vẫn làm mình say mê. Phải đọc dè, mỗi ngày đọc một chút, vì sợ đọc hết thì biết đọc cái gì bây giờ?
Nhà văn Nguyên Ngọc nhấn mạnh chất “Văn hoá Việt” trong cuốn tiểu thuyết này: Văn hoá Việt, bản sắc văn hóa Việt là vấn đề, là câu hỏi đã được nêu ra và được hàng trăm, nếu không nói hàng nghìn nhà nghiên cứu tìm cách lý giải từ rất lâu. Nguyễn Xuân Khánh là nhà tiểu thuyết, ông cũng có câu trả lời của mình, không phải bằng lý lẽ uyên bác, mà bằng một cuốn tiểu thuyết sinh động - Mẫu Thượng Ngàn còn dày dặn, bề thế, phong phú hơn cả cuốn Hồ Quý Ly từng gây xông xao của ông mấy năm trước. Và có lẽ đây là câu trả lời hấp dẫn hơn cả, nếu không nói là thuyết phục hơn cả.
Nhà văn của “Đất nước đứng lên” lừng danh cũng không kìm được cảm xúc của mình, thành thật: Không phải ngẫu nhiên mà trong cuốn tiểu thuyết này nhiều nhất, đông đúc nhất, và cũng đẹp nhất, hay nhất, đậm nhất, mê nhất là những nhân vật nữ, có cảm giác như vô số vậy, từ bà Tổ Cô bí ẩn, bà ba Váy đa tình… cho đến cô đồng Mùi, cô mõ Hoa khốn khổ, cô trinh nữ Nhụ tinh khiết, hàng chục, hàng chục nhân vật nữ hết sức gần gũi, hiện thực, mơn mởn, sần sùi, dào dạt, trễ tràng, trữ tình, thừa mứa, khát khao cho và nhận, nhận và cho… Và đến cả Bà Đà của ông Đùng huyền thoại nữa…, tất cả, tất cả, tràn trề sinh lực, đầm đìa phồn thực… Và ta bỗng hiểu ra: Một nhân dân tiềm chứa trong mình một sức sống ẩn sâu trong một thứ tín ngưỡng tuyệt diệt như vậy, thì không bao giờ có thể chết, có thể cạn. Vĩnh cửu như Đất, như Rừng, như Mẹ, như người Đàn bà. Bằng cuốn tiểu thuyết này, Nguyễn Xuân Khánh một lần nữa khiến ta kinh ngạc vì bút lực còn dồi dào đến tràn trề và say đắm của ông.
Nhà văn Ma Văn Kháng nhận xét: Cuốn tiểu thuyết được viết bằng một ngòi bút vừa giàu tính bác học hàn lâm, vừa đậm đà phong vị foklor, với một hơi văn điềm đạm, hồn hậu, nhưng không kém phần tinh tế, thâm thuý và thấm đẫm hơi thở cuộc sống. Đóng góp lớn của nhà tiểu thuyết là sự khám phá sâu sắc con người Việt ở chiều kích văn hoá tâm linh, phong tục, tập quán, tín ngưỡng-Con người vừa là chủ thể vừa là sản phẩm của một cơ tầng văn hoá bản địa vô cùng giàu có, ẩn hiện trong sương khói mộng mị huyền bí mà nguyên khối trong lành, tươi sáng, vẻ như cổ quái mà thân mật ấm áp nhân tình, tràn trề sức sinh sôi như cây đời, bền vững vĩnh hằng như trời đất. Khám phá này có cơ sở bền vững ở sự hiểu biết thấu đáo, kỹ lưỡng trong sự tham chiếu và được nhà văn biểu hiện qua một loạt hình tượngnhân vật, đặc biệt là tầng tầng lớp lớp các nhân vật nữ huyền ảo mà chân thật, chứa chan phồn thực mà cao sang, chất phác, giản dị mà lộng lẫy tươi đẹp. Cuốn sách là một công trình văn hoá, văn học, vừa nghiêm túc, vừa tráng lệ. Tôi đã đọc Mẫu Thượng Ngàn với niềm say mê thích thú và thật sự khâm phục tài năng thâm hậu của nhà tiểu thuyết lớn Nguyễn Xuân Khánh.
Thực cảm động đọc những dòng chữ viết tay của các nhà văn tên tuổi nhưNguyễn Khải, Nguyên Ngọc, Ma Văn Kháng, thành viên ban giám khảo bình chọn tiểu thuyết hay nhất năm 2006 của Trung tâm Văn hoá Doanh nhân Việt Nam về một tác giả, một cuốn sách. Không ai có thể thờ ơ trước một tài năng đích thực, trước một tác phẩm lớn đích thực.
Tết này, trong gió xuân mơn man nồng nàn, rảnh rang đôi chút, bạn hãy giở mấy trang ở bất cứ chương nào trong 15 chương tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn, đoán chắc bạn sẽ bị quyến rũ ngay. Thử xem…./.
