Hát xoan - Khúc hát gọi xuân
Từ đó điệu hát Xoan được truyền rộng rãi với dân chúng, nhất là nam nữ thanh niên trong vùng và được tổ chức thành phường hát. Hàng năm vào mùa xuân, các phường xoan Phú Đức, Kim Đôi, An Thái, Thét thuộc Phù Ninh thường tổ chức hát ở cửa đình những ngày hội đám hết hội đám lại chia nhau đi hát ở các địa phương trong và ngoài tỉnh. Người đứng đầu một phường Xoan (hay họ Xoan) là một ông trùm. Ông trùm là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Mỗi phường Xoan thường có từ 18 đến 15 người hoặc đông hơn. Trừ trùm phường, các thành viên khác thường là trai gái tuổi 16- 18.
Trang phục của thành viên phường hát, các cô đào vấn khăn, quần láng, áo the, thắt lưng đen kèm theo bao xanh hay hồng. Các kép đầu quấn khăn lượt hay khăn xếp, áo the thâm, quần trắng, cổ cuốn khăn nhiễu điều.
Sau nghi lễ tế thần được tiến hành ban ngày, chập tối là tổ chức hát Xoan. Trong đình có đông đảo các bô lão, quan viên và dân làng ngồi xem. Phường Xoan múa hát ở khoang giữa gọi là đình trung.
Mở đầu cho cuộc hát, trùm phường cùng người chủ tế của hội làng hát chúc mang nặng tính chất nghi thức. Hát chúc xong, một kép chừng 15, 16 đeo trước ngực một chiếc trống nhỏ đứng ra giữa sân đình làm trò giáo trống, giáo pháo. Hai lối hát này có vần điệu theo thể thơ bốn chữ. Người kép trẻ vừa đánh trống giữ nhịp vừa làm động tác vừa hát có phụ hoạ của đào kép phía sau. Giáo trống, giáo pháo có nội dung như một lời khấn nguyện cầu chúc cho mùa màng và sự thịnh vượng của làng trên xóm dưới.
Sau giáo trống, giáo pháo, anh kép trẻ lui vào nhường chỗ cho 4 cô đào tiến ra hát thơ nhang. Bốn cô đứng xếp hàng trước hương án, hai tay nâng chiếc quạt xoè tán khuỳnh ra trước mặt vừa hát vừa làm động tác giống như dâng hương. Bài khấn nguyện này có tính chất ngợi ca, trang nghiêm. Trình diễn xong thơ nhang, phường Xoan hát tiếp “đóng đám”. Đóng đám theo ngữ nghĩa là kết thúc hội đám nhưng thực ra Đóng đám có nội dung văn học mang màu sắc giao duyên trữ tình chỉ kết thúc giai đoạn một trong qúatrình diễn xướng.
Giai đoạn hai trong quá trình diễn xướng của hát xoan là sự trình diễn các quả cách. Có 14 quả cách: Kiểu giang cách, Nhâm ngâm cách, Tràng mai cách, Hạ thời cách, Thu thời cách, Tứ dân cách... Nội dung các quả cách bao gồm nhiều mặt: Hoặc miêu tả sinh hoạt các tầng lớp nhân dân làng xã, hoặc ca ngợi thiên nhiên, hoặc kể lại các tích xưa. Ngôn ngữ trong các quả cách đạt tới trình độ điêu luyện, lời lẽ trau chuốt mượt mà. Phần diễn xướng thường là: Một kép ngồi giữa vừa đánh trống vừa dẫn cách, còn các cô đào phụ hoạ bằng cách nhắc lại nguyên nhạc điệu của người dẫn cách. Hát quả cách được coi như phần hát thờ, nghi thức trang trọng. Ngày xưa có những cửa đình dành hẳn một đêm để các phường thay nhau hát cách. Phường nào hát đúng 14 quả cách thì được giải.
Giai đoạn ba của quá trình diễn xướng hát Xoan bao gồm nhiều tiết mục múa hát, dựng các hoạt cảnh, các trò chơi. Đây là phần hứng thú và sinh động nhất trong cuộc hát. Nghệ thuật hát Xoan mang đậm tính đặc sắc, độc nhất chính là ở giai đoạn này. Quá trình diễn xướng gồm các tiết mục: Chơi bợm gái (còn gọi là giao tình), hát Bỏ bộ, hát Xin hoa, Đố chữ, hát Đúm.
Hát Xoan, thường đi cùng hát Ghẹo. Đó là lối hát đối đáp hết sức quen thuộc, ví dụ:
- Anh xin nàng chút huê trong đụn, huê trong đụn anh thuận huê gì?
- Huê trong đụn anh thuận Huê lúa
- Huê lúa mùa này nó chưa nở!
Để một mai nó nở. Thiếp lại bẻ cho chàng. Sợ chàng chẳng yêu. Sợ chàng chẳng dấu. Để nụ héo. Huê hỡi là huê.
Trong Xoan, Ghẹo, hát Đúm là một hoạt cảnh đối đáp giữa nam và nữ. Đây cũng là lối hát hấp dẫn nhất, cuốn hút tuổi trẻ nhất, cho nên người ta còn gọi phường Xoan là phường Đúm. Một cô đào trong phường Đúm đứng ra giữa chiếu, tay cô cầm một “quả đúm” (một miếng vải gói vài miếng trầu cau hay một đồng tiền thưởng) đưa mắt nhìn khắp mặt “ đàn anh” trong làng rồi chất cao giọng hát:
- Phải đôi phải lứa thì se,
Đúm tìm cho tới ai the đúm vào
Đúm vào người hỏi làm sao
Em là quả đúm, em vào kết duyên...
Dứt câu hát, cô ném qủa đúm vào một quan viên nào đó. Nhưng trước khi ném quả đúm, cô gái đã có những động tác dứ rất uyển chuyển, làm mọi người hồi hộp không biết quả đúm sẽ vào tay ai. Người nhận được quả đúm mở ra lấy trầu cau ăn rồi gói miếng trầu cau khác vào (có khi là một đồng tiền thưởng), trao cho một trai làng hoặc đứng lên hát đáp một câu đúm. Hát xong tung quả đúm trả lại cho cô đào. Cứ như thê, quả đúm bay đi ném lại cùng với những câu hát tình tứ và tiếng cười tán thưởng của người xem.
Giã cả được xem là tiết mục kết thúc quá trình diễn xướng của hát Xoan. Đây cũng là cảnh múa hát sôi nổi, nghịch ngợm đầy ắp tiếng cười. Có nơi như ở làng Cao Mại, “cả” là các cô đào phường Xoan. Các trai làng quây thành vòng tròn, miệng hát, tay múa đong đưa, dập dềnh tựa hình sóng nước. Hát xong các câu hát, các cô đào đóng vai Thành hoàng để Thành hoàng ban phúc cho làng. Sau khi ông chủ tế vào tế, “cả” mới được nhấc khỏi bệ thờ để trở lại làm người. Lúc này quá trình diễn xướng của hát Xoan, Ghẹo coi như kết thúc. Người trùm phường và ông chủ tế bước lên trước hương án để hát giã, các câu ca mang nội dung khấn nguyện.
Xoan, Ghẹo là khúc hát giầu chất trữ tình, vừa lắng đọng vừa bay bổng, gieo vào lòng người tình yêu con người và đất nước. Hát xoan mang đậm cốt cách tâm hồn Việt, vì thế nó trường tồn cùng văn hóa trên vùng đất cội nguồndân tộc.
