Đám cưới của người Pakoh ở huyện ĐăkRông, Quảng Trị
Để rước được người vợ về nhà mình, người đàn ông phải trả cho phía nhà gái một khoản đền bù (lễ vật) thườngrất cao. Đi đôi với kiểu hôn nhân có tính mua bán này là những bước hôn lễ phức tạp, tốn kém và những tập tục hà khắc đối với người đàn bà goá khi tái giá. Tục lệ gả bán này cho đến nay vẫn còn lại tàn dư khá nặng nề.
Người Pakoh tổ chức đám cưới làm hai lần. Lần thứ nhất được gọi là Aser tức là cưới xuống, được tổ chức ở nhà trai. Tại lễ này, nhà trai đưa nhà gái một phần lễ vật thách cưới. Lần thứ hai được gọi là Asăr nghĩa là cưới lên, được tổ chức ở nhà gái. Tại lễ này, nhà trai trao nốt số lễ vật cho nhà gái. Thời gian giữa lễ cưới lên và cưới xuống không có hạn định mà tuỳ theo hoàn cảnh kinh tế của nhà trai. Thường là ít gia đình có thể tổ chức ngay lễ cưới xuống mà phải sau một vài năm, nhiều khi có vài mặt con mới tổ chức cưới xuống. Sở dĩ như vậy vì phải chi tiêu rất tốn kém vào lễ cưới, cần phải có thời gian lâu dài để chuẩn bị. Thậm chí, có những cặp vợ chồng chết mất một hay cả hai lễ này mới tổ chức được. Trong trường hợp ấy, con cái phải tổ chức cho bố mẹ.
* Lễ gặp mặt hai gia đình (Trơơ mu): Sau khi cặp trai gái đã nhận được sự đồng ý của bố mẹ, ông mối sẽ thoả thuận để cho hai gia đình gặp nhau. Buổi gặp gỡ này thường diễn ra ở nhà gái. Thành phần gồm có: trưởng họ của hai nhà, bố mẹ chàng trai, bố mẹ cô gái, chàng trai, cô gái. Gia đình cô gái sẽ làm một bữa tiệc nhỏ (cơm, rượu) mời nhà trai. Sau khi ăn uống, ông trưởng họ nhà trai sẽ hỏi ý kiến hai bên. Đầu tiên là bố mẹ chàng trai và cô gái xem họ có đồng ý cho con cái lấy nhau không? Sau hỏi đến cặp trai gái có quyết tâm lấy nhau hay không? Nếu hai bên cùng đồng ý, ông sẽ hỏi nhà gái về những lễ vật mà nhà trai phải chuẩn bị cho đám cưới. Chỉ đến khi hai bên đã thống nhất về lễ vật đám cho đám cưới thì ngày cưới mới được quyết định.
Lễ vật cho đám cưới thường rất lớn. Nhà gái đòi lễ vật cho tất cả mọi thành viên trong gia đình và dòng họ. Nhưng lễ vật cho người mẹ là quan trọng nhất.
Cho cô gái: một tẩu thuốc bịt bạc, hộp đựng đồ trang sức bằng bạc, một chuỗi hạt cườm có ba hạt mã não, một bộ váy áo. Bà mẹ: Một chuỗi hạt mã não ( ít nhất là 30 hạt. Trước kia, 20 hạt có giá trị bằng 1 con trâu); một đôi vòng tay bằng bạc (một chiếc vòng = 8-10 đồng bạc trắng); một đôi khuyên tai loại vòng xoắn (pia rạ, có giá trị là 4-5 đồng bạc trắng); một nồi bung (nồi 10- nồi đồng loại lớn nhất có giá trị 1 con trâu); 1 con trâu. Ông bố: 1 thanh la (có giá trị bằng 4 con trâu); một bộ khố, áo. Chủ họ: một thanh la
Nhà gái cũng phải chuẩn bị quà tặng cho nhà trai: chàng rể, ông bố, trưởng họ và các thành viên nam trong gia đình mỗi người một tấm chăn; bà mẹ và các thành viên nữ mỗi người một bộ váy áo (nếu chưa may thì có thể đưa vải) trong đó bộ váy áo của bà mẹ là đẹp nhất. Ngoài ra, nhà gái còn phải chuẩn bị lễ vật cho ông cậu của cô gái. Theo quan niệm của người Pakoh, nước chảy về từ nguồn, người cậu chảy dòng máu của mẹ nên được coi như nguồn. Vì thế, trong đám cưới của cháu gái người cậu có vai trò đặc biệt quan trọng. Lễ vật cho ông gồm: một chiếc vòng bạc, một cái nồi bảy, năm hạt mã não, một thanh gươm (kiếm). Trường hợp gia đình nhà gái chưa lo đủ thì không báo cho ông cậu biết về đám cưới vội. Bao giờ lo đủ lễ mới báo cho ông. Cũng phải nói thêm rằng, trong gia đình người Pakoh, mặc dù là phụ quyền, nhưng quyền người cậu (anh, em trai mẹ) vẫn còn rõ nét. Kể cả cưới cháu trai hay cháu gái (con của chị em gái ) ông cậu đều được hưởng một phần tiền cưới.
Ngày nay, mặc dù đã giảm nhiều nhưng tục gả bán này vẫn còn tàn dư khá nặng nề. Nồi đồng, thanh la, vòng bạc vẫn là những lễ vật không thể thiếu trong đám cưới.
* Lễ đón dâu (Cậy tờ mọt): Trước ngày cưới, nhà trai tổ chức đi đón dâu. Thành phần gồm có: chú rể, một người có uy tín nhất đại diện họ nhà trai và một số bạn bè của chú rể. Đoàn đón dâu đi vào buổi tối mang theo lễ vật để xin đón dâu. Lễ vật là: một vòng cổ có 5 hạt mã não đựng trong chiếc hộp bạc và một chiếc nồi đồng nhỡ ( có thể là nồi 3, 4 hay nồi 5 tuỳ từng gia đình). Đến nơi, lễ vật được đưa lên nhà gái, còn đoàn đón dâu phải đứng dưới gầm sàn đợi. Lúc này, vai trò của bà mẹ cô gái rất quan trọng. Bà không đồng ý với số lễ vật ấy thì nhà trai phải quay về, nếu bà đồng ý, đoàn đón dâu sẽ được mời lên nhà, được mời cơm rượu. Họ sẽ ngủ tại nhà gái để sáng hôm sau đón dâu về.
* Lễ cưới xuống (Aser): Ngày chọn làm lễ cưới thường là ngày chẵn (16,18, 20), bà con kiêng làm đám cưới vào ngày lẻ đặc biệt là ngày 15. Lễ cưới được tổ chức ở nhà trai. Tất cả họ hàng phải được mời đến đầy đủ dù ở xa đến đâu. Bà con trong làng dù không mời cũng đến vì việc lớn của mỗi gia đình cũng là trách nhiệm của cả làng. Người đến dự đám cưới tuỳ tâm mà mang quà tặng: giàu có thì nồi đồng, thanh la, váy áo; bình thường thì mang theo bánh trái, xôi, rượu, thịt; nhà nào nghèo không có gì thì đến tay không cũng được. Nhà trai chuẩn bị một con heo to, nếu giàu có hơn là một con trâu. Nhà gái ngoài phần quà tặng cho nhà trai phải mang thêm sang: một gùi bánh dày giã với vừng, một gùi xôi, một gùi thịt, một gùi gà, một gùi gạo nếp, một gùi rượu và hai con cá luộc.
Buổi sáng, nhà gái cùng đoàn đón dâu đến nhà trai. Dưới chân cầu thang nhà chồng, người ta đã đặt sẵn một hòn đá mài. Cô dâu trước khi bước chân lên cầu thang phải đạp chân vào hòn đá này. Người Pakoh quan niệm rằng làm như vậy thì cô dâu sẽ cứng rắn, vững vàng, đủ sức để cáng đáng công việc nhà chồng sau này. Trường hợp cô dâu lớn tuổi thì trước khi lên nhà phải làm “lễ cúng rửa sạch”. Thầy cúng được mời đến. Người ta bắt một con lợn nhỏ, buộc dây vào cổ lợn và để cô dâu cầm đầu dây bên kia. Sau đó con lợn bị chọc tiết, tiết lợn được thầy cúng vẩy ra tứ phía để trừ ma. Thủ tục xong xuôi cô dâu mới được vào nhà.
Lên nhà, đoàn nhà gái sẽ được nhà trai tiếp đón niềm nở. Sau khi ăn uống, hai bên gia đình họp lại. Nhà trai đưa số lễ vật đã chuẩn bị cho nhà gái xem có đáp ứng được hay không: trước hết là lễ vật cho bà mẹ, rồi đến ông bố và những người khác. Lễ vật cho bà mẹ phải thật đầy đủ. Các lễ vật khác nếu thiếu có thể khất lại đến khi cưới lên nếu bà mẹ của cô gái đồng ý. Nhà gái cũng trao quà tặng cho nhà trai. Tất cả số lễ vật hai bên trao cho nhau đều được ghi lại đầy đủ vào văn bản để sau này nếu xảy ra chuyện gì hai bên phải trao trả nhau đúng như vậy.
Lễ thành vợ chồng cho cặp trai gái chỉ được tiến hành khi hai bên gia đình đã hoàn tất các thủ tục trao đổi lễ vật. Lễ thành vợ chồng được tiến hành như sau: Nhà trai chuẩn bị một mâm xôi, một con gà luộc có đủ các bộ phận và một bầu rượu. Chủ họ nhà trai làm lễ báo với tổ tiên, thần linh về sự có mặt của thành viên mới trong gia đình, dòng họ. Sau đó, ông trao cho cô dâu và chú rể mỗi người một nắm xôi có bọc gan gà và yêu cầu hai người cùng ăn. Nghi lễ này chứng tỏtrước thần linh, tổ tiên và họ hàng họ đã chính thức là vợ chồng. Khi ăn, cả hai phải ngồi. Ai ăn nhanh và đứng lên trước thì người đó được coi là người nhanh nhẹn và sẽ là người có nắm giữ quyền hành trong gia đình. Các ông bố thường nhắc nhở chàng trai phải cố gắng đứng lên trước không sẽ bị vợ lấn át, còn các bà mẹ lại khuyên các cô gái nên đứng lên sau chồng để thể hiện sự ngoan hiền. Trường hợp cô gái đứng lên trước được coi là người ghê gớm, át quyền chồng. Nhưng nếu cô gái ngồi quá lâu thì lại bị coi là kẻ lì lợm.
Sau lễ thành vợ chồng, cô dâu được bà mẹ chồng đưa đi xúc cá. Nghi lễ này để bà mẹ chồng bói xem cô con dâu là người thế nào. Nếu cô dâu xúc được con cá màu trắng thì cô là người hoàn hảo, gia đình chồng không phải lo lắng gì. Nếu xúc được con ốc thì cô dâu là người lì lợm, ít nói. Xúc được tôm là người cẩu thả, hay lộn về nhà mẹ đẻ. Xúc được cua là người ngang ngạnh. Xúc được trạch là kẻ không nghe lời, vì trạch trơn nên mọi lời khuyên bảo của mọi người sẽ trôi đi hết.Đoạn suối cô dâu đến xúc cá trong đám cưới đã được bà mẹ chồng chọn từ trước. Cô sẽ được xúc hai lần (nếu lần đầu không xúc được gì). Lần thứ hai không xúc được thì cũng không xúc lại lần thứ ba. Nhưng chưa có trường hợp nào không xúc được gì vì bao giờ người ta cũng chọn đoạn suối có cá.
Mọi thủ tục hoàn tất, mọi người mới ngả rượu thịt ra ăn uống. Cuộc vui có thể kéo dài hết ngày hôm đó, cũng có thể đến hôm sau.
* Lễ cưới lên (Asăr): Lễ này còn được gọi là pa lêy plôô tức là “nhát chém đầu” hay pei plôô là “mua cái đầu”. Gọi là như vậy vì lễ này đánh dấu sự thanh toán toàn bộ giá mua cô dâu (Trước đây giá trị cô gái được tính theo đầu). Đồng thời cũng nói lên thân phận người phụ nữ kể từ đây hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của nhà chồng. Trong trường hợp chồng chết, nếu nhà gái trả lại “của” cô gái sẽ được về nhà mẹ. Nếu không trả được lại của, cô sẽ phải chịu sự sắp đặt của nhà chồng: lấy anh, em trai chồng, thậm chí phải lấy bố chồng. Ông Mai Hoa Sen, già làng thôn K’.Hẹp nói rằng ở vùng này vẫn còn những cặp vợ chồng mà người vợ đã từng là gái goá, còn người chồng vốn là bố chồng hoặc chú bác chồng, hay có khi là con trai vợ cả của chồng chị ta, nếu chị ta trước là vợ lẽ của người đã khuất. Những cuộc hôn nhân như vậy xem ra là không bình thường đối với các xã hội khác thì ở đây, có thể dễ hiểu bởi chế độ hôn nhân thực sự là mua bán người phụ nữ.
Lễ cưới lên được tổ chức bên nhà vợ và là lễ to nhất. Nhà trai phải chuẩn bị một con trâu, bốn con lợn để làm lễ. Con lợn to nhất là lễ vật cho làng; một con là lễ vật cho dòng họ, một con cho bên ngoại, còn một con để cúng. Ngày thứ nhất cúng bằng lợn, ngày thứ hai sẽ cúng trâu. Nhà gái cũng phải chuẩn bị một số thứ để góp vào bữa tiệc, chủ yếu là rượu (3 nồi), xôi (1 gùi lớn), bánh (2 gùi), chuối hoặc hoa quả khác (1 gùi). Người cậu chủ trì tiệc rượu. Ông sẽ là người quy định mỗi lượt mỗi người uống bao nhiêu “ống rượu”. ( “ống rượu” là một loại “cốc” đặc biệt của người Pakoh được làm từ tre. Nó chỉ được dùng cho những bữa tiệc rượu quan trọng. Để làm những chiếc cốc này, bà con chọn những cây tre đẹp, không quá già hoặc quá non, có các đốt tương đối bằng nhau, dài khoảng 20cm. Tre mang về được cắt rời từng đốt. Người ta dùng một đầu là đáy cốc, đầu còn lại khoét làm miệng cốc. Lớp vỏ lụa phía ngoài được nạo, vẽ thành những hình trang trí đẹp mắt).
Sau khi ăn uống, nhà gái xem xét lễ vật còn thiếu trong đám cưới xuống có đủ chưa. Bà mẹ cô gái là người trực tiếp kiểm tra lễ vật, nếu thấy thiếu bà có quyền giữ con gái lại. Trước khi nhà trai về, người ta tổ chức cúng một lần nữa. Lễ vật để cúng gồm: 1 mâm xôi, 1 con gà, 1 bầu rượu, 1 gùi bành nhỏ, 1 bộ quần áo và 1 gùi gạo. Sau lễ cúng này, mọi nghi lễ cho cuộc hôn nhân mới được coi là hoàn tất.
