Trang sức của người Gia - rai

26/06/2006

Theo quan niệm của người Gia-rai, đồ trang sức có chức năng thẩm mỹ, biểu tượng của sự giàu sang. Có đồ trang sức được coi như vật hứa hôn của người con gái với người con trai, đồ trang sức đó đã vượt lên chức năng thẩm mỹ thông thường để thực hiện chức năng xã hội. Bộ đồ trang sức của người Gia-rai được sử dụng với nhiều chất liệu khác nhau như: bạc non, đồng, mã não, hạt cườm, ngà voi... Bộ đồ trang sức của người Gia-rai gồm có khuyên tai, vòng cổ, vòng tay, nhẫn.

Hoa tai (gai ngai)

Phụ nữ thuộc gia đình giàu có hoặc dòng họ lớn thường trang sức khuyên tai bằng ngà voi. Tập quán cà răng - căng tai phổ biến ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, trong đó có người Gia-rai. Việc này do ông già Pô khoa tk­ơi thực hiện bằng cách dùng liềm cắt hoặc dùng một viên đá ráp chà lên hàm trên. Công việc này thường được tiến hành ở ven suối. Trẻ em 1-2 tuổi được xâu lỗ tai và đeo vào một đoạn thân bấc, khi em bé đã được 7 - 8 tuổi, lỗ tai đã rộng mới dùng hoa tai được chế tác từ mẩu ngà vòi to bằng ngón tay cái có đường kính khoảng 3cm, trên hoa tai có trang trí các hoa văn truyền thống của dân tộc. Nam giới không căng tai mà chỉ đục lỗ để đeo khuyên.

Phụ nữ trong các gia đình có mức sống trung bình, hoa tai thường được đeo bằng loại đá kiếm ở địa phương, tuy chất liệu không quý hiếm như­ ngà voi, song được trang trí tư­ơng đối công phu.

Người Gia-rai quan niệm đeo hoa tai làm tôn thêm vẻ đẹp của mình, nhìn vào người đeo hoa tai người ta có thể nhận biết được người phụ nữ đó thuộc tầng lớp nào trong xã hội. Tùy theo từng điều kiện, hoàn cảnh kinh tế mà người ta thay đổi các chất liệu của hoa tai từ lúc đeo, qua các giai đoạn tuổi tác cho đến cuối đời.

Vòng cổ (jiơng biang)

Loại vòng quý hiếm thường được làm theo bộ 5 chiếc, bằng loại bạc non (bạc 7), vòng để trơn không thấy khắc hoa văn. Chỗ hai đầu vòng ghép vào nhau thành hình tròn người ta làm một chiếc khóa (akoen) để nới cho vòng rộng thêm hoặc co lại cho hẹp hơn. Bộ vòng này bây giờ rất hiếm, một vài cụ già Gia-rai tuổi cao nay vẫn còn giữ và họ thường cất giấu kín trong gùi để đồ quý hiếm. Ngày x­ưa, chỉ những dịp dân làng tổ chức lễ hội quan trọng người ta mới đeo bộ vòng này để đi dự.

Loại vòng cổ thông thường được phụ nữ Gia-rai dùng làm trang sức là vòng đồng có khắc vạch một vài hoa văn trên mặt, hoặc vòng được xâu bằng các hạt cư­ờm lấy từ cây tortoi, các hạt được nhuộm màu đỏ, đen, trắng và xâu vào nhau thành một chuỗi. Loại vòng này phụ nữ Gia-rai chỉ đeo một dây.

Vòng tay (kong)

Vòng tay của người phụ nữ Gia-rai là loại vòng nhỏ, thanh dẹt, độ dày của vòng chừng 0.5 cm. Vòng tay đa dạng hơn so với vòng cố và được làm bằng nhiều nguyên liệu khác nhau: đồng, nhôm, dây mây, sợi màu...

Vòng tay không chỉ có phụ nữ đeo mà nam giới Gia-rai cũng hay dùng làm đồ trang sức. Nam và nữ thường đeo một vòng bên tay trái. Chiếc vòng tay của người Gia-rai ngoài chức năng thẩm mĩ là đồ trang sức, nó còn thực hiện chức năng xã hội, có ý nghĩa rất lớn trong việc hôn ­ước, làm dấu hiệu đầu tiên của việc hôn nhân.

Nam nữ Gia-rai đến tuổi dựng vợ gả chồng đều được tự do lựa chọn người yêu, không chỉ nam mà nữ cũng chủ động chọn lấy người bạn đời tư­ơng lai của mình. Cô rút vòng tay của mình nhờ ông mối (greng) đem đến trao tận tay cho người mình yêu. Nếu chàng trai ư­ng thuận sẽ nhận lấy vòng, nếu không, họ cũng cầm vòng một lúc rồi trả lại cho ông mối. Nếu cô gái vẫn theo đuổi, cô có thể nhờ ông mối trao một, hai, ba lần nữa cho đến khi hết hy vọng mới thôi. Nếu người con trai nhận rồi, ông mối hẹn ngày gặp ở một địa điểm nhất định để cô gái nhận vòng của người bạn tình.

Ông mối là người chứng giám và căn dặn kỹ càng các việc cần thiết để hai bên tiến tới thành vợ thành chồng. Nghi lễ trao vòng tay của người Gia-rai ở mỗi nơi một khác, ở Ayun Pa (Gia Lai) việc trao đổi vòng tay giữa nam và nữ lại được thực hiện công khai trong đám c­ưới. Nghi lễ cầm vòng không chỉ là lời hứa hẹn trong hôn nhân mà còn trong các việc khác. Chẳng hạn một người làm một việc gì đó sai trái bị làng xét xử. Già làng tổ chức lễ cầm vòng để người đó hứa không vi phạm nữa.

Nhẫn (rơbưn)
 

Phổ biến là loại nhẫn được làm bằng đồng, trên mặt nhẫn có khắc một vài hoa văn, một số nhẫn để trơn. Nhẫn bằng mã não thường bóng và trơn có mầu hổ phách. Nam, nữ Gia-rai thường đeo loại nhẫn này.

Trang điểm trên mái đầu (aku bling)
 

Theo tư­ liệu của J. Dournes vật trang điểm này gốm có ba thanh tre nhỏ, ngắn giống hệt nhau tạo thành một bộ. Mỗi thanh tre ấy đều có 7 chiếc lông chim được cố định vào que tre vót nhọn, một đầu bằng dải vải màu đỏ hoặc vàng, ba phần tư­ thân que tre trang trí bằng 3 dây vải tết. Ba chiếc que cắm lông chim này được cất trong một ống tre với nút đậy là lõi ngô đã tách hết hạt, khi nào dùng mới lấy ra. Vật trang điểm này do nam giới chế tác và sử dụng. Khi dùng, người đàn ông cắm cả ba chiếc trên búi tóc với khoảng cách đều nhau và xòe ra nh­ chiếc quạt giấy. Thông thường, ống đựng 3 thanh tre dùng để trang điểm ấy được treo ở chỗ gần sát mái nhà. Ngày nay, chúng không còn được sử dụng nữa.